Παρωχημένα παραδοσιακά επαγγέλματα «Ο πεταλωτής»

Όμορφα χρόνια περασμένα και νοσταλγικά, παιδικά αξέχαστα χρόνια, πώς φύγατε τόσο γρήγορα από κοντά μας! Μαχόμενη ενάντια στη λήθη, αφήνω...
Τετάρτη, 03 Μάρτιος 2010 02:00 | E-MAIL ΕΚΤΥΠΩΣΗ

Όμορφα χρόνια περασμένα και νοσταλγικά, παιδικά αξέχαστα χρόνια, πώς φύγατε τόσο γρήγορα από κοντά μας!
Μαχόμενη ενάντια στη λήθη, αφήνω τη σκέψη μου να περιπλανηθεί σε φωταγωγημένα ακόμη μονοπάτια της μνήμης.
Κι αυτή, διαγράφοντας κάποια παλαιά διαδρομή, βρήκε και σταμάτησε και τούτη τη φορά στο ζεστό θερμοκήπιο του πατρικού μου σπιτιού. Το βλέμμα χαϊδεύει απαλά ένα πανέμορφο κοκκινωπό άλογο, ή μάλλον μια φοράδα, τη «Ντόλα» όπως τη λέγαμε, που ο συναισθηματισμός, λες κι ήταν άνθρωπος, την έκανε κι έκλαιγε όταν τη μαλώναμε. Και να, βρύση τα δάκρυα από τα μεγάλα και αθώα μάτια της! Μα το χώμα της αυλής μας ποτίστηκε για τα καλά με τα δικά μας ασταμάτητα δάκρυα, όταν γερασμένη πια και τυφλή η Ντόλα μας ξεμάκρυνε από την αυλόπορτα οδηγημένη από κάποιον ζωέμπορο με προορισμό το τσίρκο. Δεν μπορούσαμε να πιστέψουμε ότι θα γινόταν βορά των θηρίων.
Τότε ήμαστε τόσο πολύ δεμένοι μαζί της όλοι, μα ιδιαίτερα εμείς τα παιδιά, που ανεβασμένα στο σαμάρι της καλπάζαμε σε ουρανοχάρακτους δρόμους νομίζοντας μάλιστα πως πετάμε με τον μυθικό φτερωτό Πήγασο!
Ο πατέρας άλλοτε τη χτυπούσε και άλλοτε την καλόπιανε, μα πάντα την περιποιόταν. Ως και καινούργια υποδήματα της φορούσε κατά διαστήματα πηγαίνοντάς της στο πεταλωτήριο, όπου την περίμενε ο πεταλωτής.
Ο πεταλωτής ασκούσε ένα επάγγελμα, όχι βέβαια παντελώς ξεχασμένο σήμερα, αλλά παρωχημένο, αφού εξακολουθούν να υπάρχουν έστω και ελάχιστα άλογα ή μουλάρια σε αγροτικές ορεινές περιοχές.
Σε κακοτράχαλα μέρη, όπου το πετρώδες και ανώμαλο έδαφος έφθειρε πιο πολύ το πέλμα των ζώων, υποχρεωτική και άμεση φροντίδα ήταν το πετάλωμα.
Τα γαϊδούρια εξαιρούντο από αυτή τη διαδικασία, εκτός από τα μεγαλόσωμα, δηλαδή τα Κυπραίικα.
Μερικά ανίδεα άτομα πίστευαν λανθασμένα πως πεταλώνονται και τα βόδια. Αυτά ουδέποτε στην ιστορία των ζώων πεταλώθηκαν και αξίζει να θυμηθούμε την παροιμία με την  μεταφορική σημασία «Ο βάτραχος άκουσε πως πεταλώνουν το άλογο και σήκωσε το πόδι».
Επομένως πετάλωμα δέχονται μόνο τα άλογα, τα μουλάρια και τα Κυπραίικα γαϊδούρια.
Υπήρχαν δύο ειδών πεταλωτές: Οι πλανόδιοι, με τα ανάλογα εργαλεία μέσα στην ειδική τσάντα, που περιφέρονταν στα χωριά και οι σταθεροί, οι οποίοι διατηρούσαν δικά τους εργαστήρια, τα γνωστά πεταλωτήρια ή καλιγωτήρια.
Κάτω από κάθε οπλή (χοντρό και σκληρό νύχι), που περιβάλλει το μοναδικό δάκτυλο σε κάθε πόδι, καρφωνόταν ένα σιδερένιο πέταλο για προστασία, ώστε αποφεύγοντας την τριβή να μην τραυματίζεται το ζώο. Γιατί αν έμενε απετάλωτο, αλλοίμονο στο ταλαίπωρο τετράποδο, που μέσα από φρικτούς πόνους αδυνατούσε να βαδίσει, ιδίως σε δύσβατα μέρη.
Ανάμεσα στα σύνεργα του πεταλωτή το μάτι θα διέκρινε δύο ειδών πέταλα: Τα μονοκόμματα, δηλαδή τις λεγόμενες «πλάκες», που κάλυπταν όλη την επιφάνεια του νυχιού και τα «ημικυκλικά», τα καμπυλωτά, που εφάπτονταν στην εξωτερική επιφάνεια κατά τις τρεις πλευρές.
Έξι τρύπες στο  κάθε πέταλο άφηναν τα καρφιά, περνώντας ανάμεσά τους, να φθάσουν στο νύχι.
Μεγάλες δόξες γνώρισαν παλαιότερα τα πεταλωτήρια, τα οποία ταυτόχρονα λειτουργούσαν και ως πεταλουργεία δηλαδή και κατασκεύαζαν διάφορα πέταλα και πετάλωναν συγχρόνως και ως σαγματοποιεία, όπου έφτιαχναν σαμάρια. Για την πόλη της Σπάρτης, τα παλιά σιδηρουργεία ή «γύφτικα», όπως τα έλεγαν, που υπήρχαν τότε επί της σημερινής οδού Ηλία Γκορτσολόγου, δούλευαν και ως πεταλωτήρια.
Εκεί ο πατέρας πήγαινε συχνά τη «Ντόλα» μας για πετάλωμα.
Έτσι το κάθε εργαστήριο ήταν εξοπλισμένο με πολλά εργαλεία, χρήσιμα για τούτες τις δουλειές.
Τι να πρωτοπροσέξει κανείς! Αμόνι, βαριοπούλα, σφυριά, τανάλιες, τσιμπίδες, χοντρή λίμα για το λιμάρισμα των νυχιών, καρφιά, σαντράνια (ειδικά για πετάλωμα μαχαίρια με χειρολαβή και γυριστά σαν δρεπάνι, με τα οποία έκοβαν το φθαρμένο μέρος από τα νύχια του ζώου) και τόσα άλλα, αραδιασμένα σ’ εκείνο το ισόγειο ακαλαίσθητο δωμάτιο, περίμεναν υπομονετικά τη σειρά τους.
Απαραίτητο εργαλείο για την περιποίηση των νυχιών εκτός από το σαντράνι ήταν και το κοπίδι, σιδερένιο κι αυτό, που με τη μακριά χειρολαβή του έμοιαζε με κλαδευτήρι.
Πόσα χτυπήματα είχε δεχτεί καρτερικά πάνω του με το ξύλινο σφυρί για να φέρει εις πέρας την αποστολή του!
Ποτέ, όμως, δεν έλειπε η φωτιά για να πυρακτώνεται το σίδερο, οπότε μπορούσε να σφυρηλατηθεί εύκολα, καθώς και το φυσερό, που τροφοδοτούσε τη φωτιά με αέρα.
Τα κατασκευασμένα πλέον εργαλεία τα βύθιζε ο μάστορας σε ένα μεταλλικό δοχείο με νερό, ώστε κρύωναν γρήγορα.
Το πετάλωμα διαρκούσε μισή ώρα περίπου και κατά τη διαδικασία αυτή χρειαζόταν μεγάλη προσοχή, κυρίως ως προς τα ατίθασα μουλάρια, που δυστροπώντας μπορούσαν να κλωτσήσουν τον τεχνίτη.
Σημειωτέον ότι το μουλάρι, μεγάλης αντοχής για απόκρημνους τόπους αλλά πεισματάρικο, προέρχεται από πατέρα άλογο και μητέρα γαϊδούρα ή και αντίστροφα και ουδέποτε γεννάει.
Ενώ το άλογο έχει και τους δύο γονείς άλογα (καθαρόαιμα = δεν έχει μεικτό αίμα) και η φοράδα μπορεί να προσφέρει αρκετά πουλάρια στην κοινωνία των ζώων.
Πεταλωμένο πλέον το υποζύγιο, έφευγε με σταθερό βάδισμα, αγέρωχο και καμαρωτό για τα καινούργια του παπούτσια, που θα κρατούσαν ανάλογα με την περιοχή και τη διάρκεια των διαδρομών.
Το έξυπνο και υπερήφανο άτι, γνωστό στην Ελλάδα από τη Μυκηναϊκή εποχή, ήταν και είναι ο πιστός και πολύτιμος σύντροφος και βοηθός του ανθρώπου, μα κυρίως του γεωργού, με υποδειγματική αφοσίωση στον κύριό του.
Ο ξωμάχος, επισημαίνοντας τη μέγιστη χρησιμότητά του και την ποικίλη προσφορά του, εξημέρωσε από πολύ παλαιά το χορτοφάγο αυτό ζώο, που έκτοτε αποτελούσε τη μισή του ζωή, χωρίς να παραλείπουμε και τη σημαντική συμμετοχή τούτου του τετράποδου στο στρατό κατά τα περασμένα χρόνια (ιππικό). Επομένως, αφού πολλές σελίδες στην ιστορία του ανθρώπου τον συνδέουν με το αγαπητό τούτο ζώο, ήταν ποτέ δυνατόν ν’ αδιαφορήσει για την υγεία του, για την περιποίησή του, για τα προστατευτικά πέταλά του;
Άρα ο πεταλωτής, που λεγόταν και «αλμπάνης» ή «καλιγωτής» ήταν πολύ απαραίτητος και με υπομονή και καρτερία ασκούσε το ταπεινό αυτό επάγγελμα συνεχίζοντας κάποια προγονική κληρονομιά της πατρίδας μας.
Μόνο που σήμερα τα μηχανοκίνητα μέσα παραμερίζοντας το παρελθόν τείνουν να εξαφανίσουν, αν όχι ολοσχερώς αλλά κατά την πλειονότητα, τα ταχύποδα υποζύγια με τις δυνατές οπλές και την ανυπολόγιστη προσφορά.
Μαζί  τους χάθηκαν και τα πεταλωτήρια, τα εργαστήρια εκείνα που από πολύ παλαιά είχαν θρέψει γενεές και γενεές της φτωχολογιάς.
Πού και πού ίσως συναντήσει κανείς κάποιο τέτοιο εργαστήρι σε ορεινούς κυρίως τόπους, αλλά η μηχανοποίηση των πάντων θα ρίξει κι αυτό στην άβυσσο της ανυπαρξίας.
Έτσι, σιγά-σιγά ένα βιοποριστικό παραδοσιακό επάγγελμα βουλιάζοντας θα σβήσει και θα ξεχαστεί, αφού οι αλμπάνηδες, οι μάρτυρες εκείνοι της πολυπρόσωπης χειρωνακτικής μας τέχνης όλο και σπανίζουν.
Πρόφθασε, όμως, η λαϊκή μας παράδοση και φύτεψε στο μυαλό μερικών ανθρώπων την αντίληψη για τη γουρλήδικη σημασία του πέταλου στο σπίτι.  Εξακολουθώντας, λοιπόν, να τηρούν παρελθοντικά έθιμα συνηθίζουν να κρεμούν ένα πέταλο στην πόρτα τους για «γούρι».
Αλλά, η ευνοϊκή τύχη, η «καλοτυχία», όπως συχνά τη λέμε, αν εξαρτιόταν από αυτά τα σιδερικά, αν τα πέταλα ήταν γουρλήδικα, ε τότε θα… πεταλώναμε και όλα τα σπίτια.
Επίσης από την εξυπνάδα, την πονηριά και την καπατσοσύνη του καλιγωτή προήλθε και η επιτυχημένη παροιμία:
«Και ψύλλο καλιγώνει» ή «καλιγώνει τον ψύλλο στον αέρα».
Τοπωνύμια, επώνυμα και παρατσούκλια, βγαλμένα από την καλοπροαίρετη σοφία του λαού μας, έρχονται να σταμπάρουν τον πεταλωτή-καλιγωτή-αλμπάνη, ώστε κάτι να έχουμε να θυμόμαστε και από τον βασανισμένο αυτόν επαγγελματία και από τη σημαντική προσφορά του σε παλιές ωραίες νοσταλγικές εποχές.
                                                                             Μαρία Παπαστρατάκου-Μυλωνάκου

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΟΛΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΡΘΡΑ

Πρόσφατα Νέα

Η ΔΙΚΗ ΣΑΣ ΕΙΔΗΣΗ

Στείλτε μας τα δικά σας νέα, φωτογραφίες, σχόλια, σκέψεις, παρατηρήσεις και δείτε τα δημοσιευμένα στο lakonikos.gr και στην ημερήσια εφημερίδα ΛΑΚΩΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ
Διεύθυνση e-mail(*)
Μη έγκυρη διεύθυνση e-mail

Περιγραφή(*)
Συμπληρώστε μια περιγραφή για την είδηση σας

Φωτογραφία

Κωδικός Ασφαλείας(*)
Κωδικός Ασφαλείας
Ο κωδικός ασφαλείας είναι λάθος