Κείμενα οδηγοί ζωής (Ι)

Παρασκευή, 05 Απρίλιος 2019 20:47 | | E-MAIL ΕΚΤΥΠΩΣΗ

Ἠέλιος δ’ ἀνόρουσε, λιπὼν περικαλλέα λίμνην,
οὐρανὸν ἐς πολύχαλκον, ἵν’ ἀθανάτοισι φαείνοι
καὶ θνητοῖσι βροτοῖσιν ἐπι ζείδωρον ἄρουραν.
(Ο ήλιος ορθώθηκε στον πολύχαλκο ουρανό, αφού άφησε την περικαλλή θάλασσα, για να φωτίσει τους αθάνατους θεούς και τους θνητούς ανθρώπους πάνω στη ζείδωρη γη.)

Η αρχή της Γ’ ραψωδίας του Ομήρου απ’ την Οδύσσεια είναι οι τρεις στίχοι που παραθέσαμε. Όταν ο Τηλέμαχος πηγαίνοντας στην Πύλο για να μάθει από τον Νέστορα για τον πατέρα του, την πρωτοαντικρύζει με την ανατολή. Στους στίχους αυτούς δηλ. περιγράφεται η ανατολή. Μεγάλα πράγματα. Μεγάλη γλώσσα ο Όμηρος παντού. Προσέξτε παρακαλώ εδώ λέξεις “Ἠέλιος ἀνόρουσε”, (=ο ήλιος ώρμησε πάνω, ανέστη, πετάχτηκε γρήγορα). Και πώς να αποδώσει κανείς αυτό το ρήμα το ανορούω (αναπηδώ, ορμώ πάνω). Και μετά “περικαλλέα λίμνην λιπών”. Άφησε την περικαλλή θάλασσα και ορθώθηκε στον πολύχαλκο ουρανό, τον χαλκογάλαζον. Η “περί” όπου πέσει το κείμενο γίνεται πενήντα κι εκατό φορές δυνατότερο. Για να φωτίσει τους θεούς και τους ανθρώπους πάνω στη ζείδωρη γη (επί ζείδωρον άρουραν)

Ζωγράφισε ο άνθρωπος την ανατολή με το λόγο. Το λόγο που όλα τα μπορεί. Μεγαλοπρεπείς λέξεις ανόρουσε, περικαλλέα, πολύχαλκον ουρανόν, ζείδωρος άρουρα, στις οποίες θα επανέλθουμε. Χιλιάδες τέτοιες λέξεις στον Όμηρο που τρελαίνεσαι.
Μόνο λέξεις να πιάσει κανείς να μαζέψει και να σχολιάσει θα πλουτίσει την ψυχή του. Οι λέξεις φτιάξανε το μυαλό κι αυτές μεγαλύνουν, εκλεπτύνουν την ψυχή. Κι αυτό πιστεύω είναι μόρφωση . Όχι η παπαγαλία.
Δέστε το “ζείδωρος άρουρα”. Η γη λέει ο άλλος που δίνει τη ζέα, τη ζειά, την μοναδική ποικιλία σιταριού. Είναι όμως μόνον αυτό;
Ετυμολογικά μπορεί να είναι. Η ετυμολογία όμως ωχριά μπροστά σε ‘κείνο που νιώθεις στην ψυχή σου. Και η γη εδώ δωρίζει τα πάντα κι όχι μονάχα το σιτάρι. Και καρπούς άλλους και αέρα και χαρά και τόπο να πατήσεις. Δωρίζει τη ζωή. Είναι η αρχή και το τέλος μας.

Χαίρε η Γη! Εσύ, της ζωής μας
η αρχή και το τέλος!!
λέει ο ποιητής Φ. Βαρέλης

Είναι η μεγαλοπρέπεια της γλώσσας της Ελληνικής της οποίας κάθε περίοδος έχει τη δική της ξεχωριστή μεγαλοπρέπεια. Και κάθε μεγαλοπρέπεια κρύβει πόνο. Αν δεν έχεις πόνο κείνο που θα βγει δεν είναι δημιουργία. Όλα μέσα τους κρύβουν πόνο. Και η γυναίκα με πόνο γεννάει και η “ζείδωρος άρουρα” το ίδιο. Και η ομορφιά και τα νιάτα και η δόξα πόνο έχουν. Ατελείωτη γλώσσα. Και του Ομήρου πρωτόγονη αλλά πανέμορφη. Δεν μπορώ να καταλάβω τι έχει αυτή η γλώσσα που ο ποιητής εκθέτει τόσο παραστατικά μπροστά στα μάτια μας. Κι όποιος πει ότι κατέχει αρχαία ελληνικά, να τον ρίξεις δηλαδή οπουδήποτε και να ειπεί πως θα τα βγάλει πέρα ψεύδεται ασύστολα.
Ας τους δούμε λοιπόν τους στίχους από πιο κοντά έστω και επαναλαμβάνοντας μερικά. Άλλωστε η επανάληψη είναι μαγεύτρα. Αυτή στήνει το θέαμα, κρατά τα περασμένα. “Μία φορά δεν αρκεί. Μία φορά είναι τίποτα” λέει μία γερμανική παροιμία.
Ἠέλιος δ’ ἀνόρουσε, λιπὼν περικαλλέα λίμνην, οὐρανὸν ἐς πολύχαλκον, ἵν’ ἀθανάτοισι φαείνοι καὶ θνητοῖσι βροτοῖσιν ἐπι ζείδωρον ἄρουραν. Λέξεις και φράσεις όμορφες, παραδείγματα ζωής. Να διδάσκεσαι, να ικανοποιείσαι. Λέξεις κλειδιά που κουδουνίζουν κι ανοίγουν λες μαγικούς χώρους. Νάχεις θέμα συζήτησης, σκέψης. Λέξεις αληθινές τόσο που να μη θες πια νάχεις σχέση με ποταπούς, με ψεύτες.
Ψέμα πάνω στο ψέμα είναι η ζωή μας. Το ένα ψέμα πάνω στ’ άλλο. Κοροϊδία, υποκρισία, ηθοποιία, θέατρο από όλους. Προπαντός τους πολιτικούς που δίνουν και τον τόνο. Κανένας πουθενά μία αλήθεια. Και η αλήθεια φαντάζει, δεν κρύβεται όπως ο ήλιος. Κι ενώ το ξέρεις πως δεν είν’ αλήθεια αυτό που λες εντούτοις το υποστηρίζεις γιατί είσαι σάπιος. Σαν τα σκουλήκια μέσα στη βρωμιά. Η μέλισσα όμως πάει πάντα στα λουλούδια.
Ἠέλιος δ’ ἀνόρουσε. Ώρμησε ο ήλιος. Πετάχτηκε πάνω. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί κυρίως αυτό το ρήμα. Και σκέφτομαι μήπως το όρος κι όλες οι άλλες ομοειδείς λέξεις κατεβαίνουν απ’ αυτό το ρήμα; Πετάχτηκε λοιπόν στον πολύχαλκο ουρανό. Κι άιντε να μεταφράσεις τη λέξη. Και πλήθος λέξεων με πρώτο ή δεύτερο συνθετικό το πολύς.
Τι όμορφο το περικαλλέα. Η ʺπερίʺ όπου πέσει ομορφαίνει και δυναμώνει το λόγο, τον ζωγραφίζει.
Χτυπητές λέξεις και εικόνες απίστευτες, απίθανες δημιουργεί ώστε σε κάνουν να λες: Χαλάλι τα βάσανα που πέρασα και μόνο για τις εικόνες που είδα πάνω στη γη. Αυτές και τις άλλες, τις ψυχικές εικόνες. Που άλλες φέρνουν θλίψη, άλλες αμφιβολίες, άλλες χαρά και ενθουσιασμό. Άλλωστε και εμείς μη δεν επικοινωνούμε με ψυχικές εικόνες; Και η περί σημαίνει γύρω γύρω, ολόγυρα. Και λέξεις με την περί χίλιες και δύο χιλιάδες.
Πετάχτηκε λοιπόν ο ήλιος από την περικαλλή θάλασσα πάνω στον πολύχαλκο ουρανό για να φωτίσει (φαείνοι) τους αθάνατους θεούς και τους θνητούς ανθρώπους. Κι εδώ βλέπουμε πόσο προσγειωμένα το λέει ο ποιητής. Ακόμα και οι θεοί τον ήλιο περιμένουν για να φωτιστούν. Τον χρειάζονται τον ήλιο και οι θεοί, όχι μόνον οι άνθρωποι. Όμορφα πράγματα, στέρεα, τακτοποιημένα. Λεπτομέρεια πολύ δυνατή. Τα φυσικά φαινόμενα είναι πάνω απ’ τους θεούς. Αυτή η ισοπέδωση είναι κάτι το φοβερό. Δεν ανεβοκατεβάζουν τον ήλιο οι θεοί ούτε του καθορίζουν την πορεία. Μόνο τον καρτερούν κι αυτοί να τον καλημερίσουν, να φωτιστούν όπως οι πάντες και τα πάντα. Κι άλλο οι άνθρωποι, άλλο οι θεοί, άλλο ο ήλιος που τον έχουν ανάγκη όλοι. Αυτά πρέπει να μας οδηγούν. Στίχοι οδηγοί.
Πιο κάτω ο Τηλέμαχος συναντά τον Νέστορα. Πόσο προσεγμένα και βαριά τα λόγια και των δύο! Συγκεκριμένα, σαφή, καθαρά, χωρίς περιττολογίες και υπερβολές. Και καταλαβαίνεις ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήσαν πολύ προσγειωμένοι. Ενώ σήμερα δεν ξέρουμε που βρισκόμαστε. Είμαστε εκτός τόπου και χρόνου. Παρακολουθείς τον Όμηρο και βλέπεις οι άνθρωποι τί συζητούνε, πώς κινούνται, όλα καθαρά. Κι όχι μόνο στον Όμηρο αλλά και στους άλλους αρχαίους. Σε γιατρεύουν αυτά τα κείμενα, είναι τόσο αληθινά. Το βλέπεις στην πράξη πως είναι σπουδαία. Ενώ σήμερα η τεχνολογία και η θεοποίησή της μόνο άγχη μας δημιούργησε. Θέλουμε να τάχουμε όλα τέλεια. Τέλειο σώμα, τέλεια μαλλιά, τέλεια δόντια, τέλειο σπίτι, πλυντήριο… αιώνια νεότητα και φορτωθήκαμε άγχη και τρέχουμε και δεν φτάνουμε. Και καθημερινά μας βομβαρδίζουν με ορυμαγδό προπαγάνδας. Και δεν μας αφήνουν νάχουμε κανένα κουσούρι.
Βεβαίως έχει και τα καλά της η τεχνολογία. Δεν το παραβλέπω. Υποφέρεις και παίρνεις ένα φάρμακο και περνά ο πόνος. Έχουμε γίνει όμως δούλοι της και δυστυχώς δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Έτσι ακούμε καμμιά κουβέντα σαν αυτές του Ομήρου και βγάνει φτερά η ψυχή μας.
Μακάρι να μπορούσαμε να διώχναμε το κακό. Να μπορούσαμε να κάναμε το καλό. Να ξέραμε από πού και πέρα το κάθε τι βλάφτει, γίνεται τύραννος.
Αγωνίζεται ο άνθρωπος να βρει τη χρυσή τομή, τη μέση οδό. Αυτό όμως είναι πολύ δύσκολο, ακατόρθωτο ίσως. Ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια προσπάθησε όσο κανείς να βρει τη χρυσή τομή. Έφθασε τόσο μακριά και καταθέτει τέτοιες λεπτομέρειες, ώστε δεν μπορείς να τον παρακολουθήσεις. Η μελέτη του έργου του είναι ένας αγώνας κουραστικός.
Ας επανέλθουμε όμως στον Όμηρο για να κλείσουμε. Πόσο φυσιολογικά τα είδε και είναι όλα τα πράγματα στον Όμηρο! Ο Μενέλαος κι όλοι οι Έλληνες τη δέχτηκαν πάλι την Ελένη κι ας σήκωσε ολόκληρο πόλεμο που είχε τόσες συμφορές. Κανείς δεν είπε τον Μενέλαο κερατά. Τόσο δυνατά μυαλά που τρελαίνεσαι. Τα λόγια του Ομήρου δεν είναι πουθενά αιχμηρά, με αγκάθια. Καταφέρνει και προσαρμόζει τα λόγια του στο καλό κι εσύ ο αναγνώστης δεν μισείς κανέναν ήρωα. Εμείς δυστυχώς είμαστε τρεις χιλιάδες χρόνια πίσω. Να μιλάς ώρες για μια παράγραφο ή για έναν στίχο. Όχι για να παραστήσεις τον σπουδαίο και τον ρήτορα αλλά γιατί το νιώθεις, το αισθάνεσαι, το ζεις βαθειά μέσα σου, το πιστεύεις. Θέλεις να βρεις την άκρη του τέλειου.
Και στη μεγάλη ηλικία προέχει η ικανοποίηση της ψυχής. Στα νιάτα η ικανοποίηση του σώματος. Ενώ στα γεράματα έχει ανάγκη η ψυχή να τρέξει. Κι αυτά τα κείμενα οδηγούν. Είναι πραγματικά, πρέπει να είναι οι οδηγοί, που κάνουν τη ζωή αξιοβίωτη.

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΟΛΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΡΘΡΑ
του Ανδρέα Πετρουλάκη
Το κλίκ της ημέρας
του Ανδρέα Πετρουλάκη
oncologists.gr

Πρόσφατα Νέα